Ustawa o rachunkowości — fragmenty¶

Weryfikacja tekstu

Poniższy tekst pochodzi z bazy wiedzy (stan: sierpień 2025 r.) i powinien być weryfikowany w serwisie ISAP przed zastosowaniem w praktyce. Ustawa była wielokrotnie nowelizowana.

Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości

Dziennik Ustaw: Dz. U. 1994 nr 121 poz. 591 (tekst jednolity: Dz. U. 2023 poz. 120)
ISAP: WDU20230000120
Zakres: pełna księgowość (KH) — jednostki zobowiązane do prowadzenia ksiąg rachunkowych

Poniżej zamieszczono fragmenty istotne z punktu widzenia funkcji MADAR: wycena aktywów, rozchód zapasów (FIFO / średnia ważona), wycena w walutach obcych i różnice kursowe.

Art. 28 — Zasady wyceny aktywów i pasywów¶

Art. 28. 1. Aktywa i pasywa wycenia się nie rzadziej niż na dzień bilansowy w sposób następujący:

środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne — według cen nabycia lub kosztów wytworzenia, lub wartości przeszacowanej (po aktualizacji wyceny środków trwałych), pomniejszonych o odpisy amortyzacyjne lub umorzeniowe, a także o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości;
środki trwałe w budowie — w wysokości ogółu kosztów pozostających w bezpośrednim związku z ich nabyciem lub wytworzeniem, pomniejszonych o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości;
udziały w innych jednostkach oraz inne inwestycje zaliczone do aktywów trwałych — według ceny nabycia pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według wartości godziwej albo skorygowanej ceny nabycia;
udziały w jednostkach podporządkowanych zaliczone do aktywów trwałych — metodą praw własności;
inwestycje krótkoterminowe — według ceny (wartości) rynkowej albo według ceny nabycia lub ceny (wartości) rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa, a krótkoterminowe inwestycje, dla których nie istnieje aktywny rynek — w inny sposób określonej wartości godziwej;
rzeczowe składniki aktywów obrotowych — w cenie nabycia lub koszcie wytworzenia nie wyższych od cen ich sprzedaży netto na dzień bilansowy;
należności i udzielone pożyczki — w kwocie wymaganej zapłaty, z zachowaniem zasady ostrożności;
zobowiązania — w kwocie wymagającej zapłaty;
rezerwy — w uzasadnionej, wiarygodnie oszacowanej wartości;
udziały (akcje) własne — w cenie nabycia;
krajowe środki płatnicze, zagraniczne środki płatnicze i dewizy — w wartości nominalnej.

Art. 28. 5. Cena nabycia, o której mowa w ust. 1, to cena zakupu składnika aktywów, obejmująca kwotę należną sprzedającemu, bez podlegających odliczeniu podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego, a w przypadku importu powiększona o obciążenia o charakterze publicznoprawnym oraz powiększona o koszty bezpośrednio związane z zakupem i przystosowaniem składnika aktywów do stanu zdatnego do używania lub wprowadzenia do obrotu, łącznie z kosztami transportu, jak też załadunku, wyładunku, składowania lub wprowadzenia do obrotu, a obniżona o rabaty, opusty, inne podobne zmniejszenia i odzyski.

Art. 30 — Wycena w walutach obcych i różnice kursowe¶

Art. 30. 1. Nie rzadziej niż na dzień bilansowy wycenia się wyrażone w walutach obcych:

składniki aktywów (z wyjątkiem udziałów w jednostkach podporządkowanych wycenianych metodą praw własności) i pasywów — po obowiązującym na ten dzień średnim kursie ogłoszonym dla danej waluty przez Narodowy Bank Polski, z zastrzeżeniem pkt 2;
gotówkę znajdującą się w jednostkach prowadzących kupno i sprzedaż walut obcych — po kursie, po którym nastąpił jej zakup, jednak w wysokości nie wyższej od średniego kursu ogłoszonego na dzień wyceny dla danej waluty przez Narodowy Bank Polski.

Art. 30. 2. Wyrażone w walutach obcych operacje gospodarcze ujmuje się w księgach rachunkowych na dzień ich przeprowadzenia — odpowiednio po kursie:

faktycznie zastosowanym w tym dniu, wynikającym z charakteru operacji — w przypadku sprzedaży lub kupna walut oraz zapłaty należności lub zobowiązań;
średnim ogłoszonym dla danej waluty przez Narodowy Bank Polski z dnia poprzedzającego ten dzień — w przypadku zapłaty należności lub zobowiązań, jeżeli nie jest zasadne zastosowanie kursu, o którym mowa w pkt 1, a także w przypadku pozostałych operacji.

Art. 30. 4. Różnice kursowe dotyczące aktywów i pasywów wyrażonych w walutach obcych, powstałe na dzień wyceny (bilansowej), zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych, a w uzasadnionych przypadkach — do kosztu wytworzenia produktów lub ceny nabycia towarów, a także nabycia lub wytworzenia środków trwałych, środków trwałych w budowie lub wartości niematerialnych i prawnych.

Art. 30. 5. Różnice kursowe powstałe przy zapłacie należności i zobowiązań w walutach obcych, jak i przy wypłacie i wpłacie środków pieniężnych, zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych, z zastrzeżeniem ust. 4.

Kursy NBP w MADAR

Program MADAR stosuje kurs średni NBP z dnia poprzedzającego operację (art. 30 ust. 2 pkt 2), pobrany automatycznie z tabeli A NBP. Na dzień bilansowy do wyceny sald walutowych stosowany jest kurs z tabeli A na dzień bilansowy.

Art. 34 — Wycena rozchodu zapasów¶

Art. 34. 1. Składniki rzeczowych aktywów obrotowych mogą być na dzień ich nabycia lub wytworzenia ujmowane w księgach rachunkowych w cenach przyjętych do ewidencji, z uwzględnieniem różnic między tymi cenami a rzeczywistymi cenami ich nabycia albo zakupu, albo kosztami wytworzenia.

Art. 34. 2. W przypadku braku ceny rynkowej:

cena nabycia składnika aktywów — to cena, jaką jednostka zapłaciła za ten składnik, powiększona o koszty zakupu;
koszt wytworzenia produktu — to koszty pozostające w bezpośrednim związku z danym produktem oraz uzasadniona część kosztów pośrednio związanych z wytworzeniem tego produktu.

Art. 34. 4. Wartość rozchodu składników rzeczowych aktywów obrotowych wycenia się według jednej z następujących metod:

według cen przeciętnych, ustalonych w wysokości średniej ważonej cen danego składnika aktywów (AVCO);
przyjmując, że rozchód składnika aktywów wycenia się kolejno po cenach tych składników, które jednostka nabyła najwcześniej (FIFO — pierwsze weszło, pierwsze wyszło);
przyjmując, że rozchód składnika aktywów wycenia się kolejno po cenach tych składników, które jednostka nabyła najpóźniej (LIFO — ostatnie weszło, pierwsze wyszło);
w drodze szczegółowej identyfikacji rzeczywistych cen (kosztów) tych składników aktywów, które dotyczą ściśle określonych przedsięwzięć, niezależnie od daty ich zakupu lub wytworzenia.

Art. 34. 5. Przyjęta metoda ustalania wartości rozchodu zapasów powinna być stosowana jednolicie w kolejnych latach obrotowych.

LIFO a standardy rachunkowości

Metoda LIFO, choć dopuszczona ustawą, jest niedozwolona przez Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (MSR 2) dla jednostek sporządzających sprawozdania wg MSSF. Metoda LIFO może też powodować nieaktualne wyceny bilansowe zapasów w warunkach wzrostu cen.

Metody wyceny w MADAR

Moduł Magazyn obsługuje metodę FIFO (domyślna) i AVCO (średnia ważona). Wybór metody dokonuje się w konfiguracji magazynu — zob. Magazyn — konfiguracja. Zmiana metody w trakcie roku wymaga uzgodnienia z biegłym rewidentem.

Art. 35 — Odpisy aktualizujące wartość zapasów¶

Art. 35. 1. Rzeczowe składniki aktywów obrotowych wycenia się według cen nabycia lub kosztów wytworzenia nie wyższych od cen ich sprzedaży netto na dzień bilansowy.

Art. 35. 2. Środki trwałe i wartości niematerialne i prawne umarza się i amortyzuje przy zastosowaniu odpisów amortyzacyjnych lub umorzeniowych, dokonywanych drogą systematycznego, planowego rozłożenia jego wartości początkowej na ustalony okres amortyzacji.

Art. 28a — Wycena środków trwałych (model kosztu i model przeszacowania)¶

Jednostka może wyceniać środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne:

według modelu kosztu: cena nabycia lub koszt wytworzenia, pomniejszone o dotychczasowe umorzenie i odpisy z tytułu utraty wartości;
według modelu przeszacowania: wartość godziwa na dzień przeszacowania, pomniejszona o dotychczasowe umorzenie i odpisy z tytułu utraty wartości — opcja dostępna w zasadach rachunkowości.

Streszczenie kluczowych zasad¶

Zagadnienie	Zasada
Wycena aktywów trwałych	Cena nabycia lub koszt wytworzenia, minus umorzenie i odpisy (art. 28 ust. 1 pkt 1)
Wycena należności	Kwota wymaganej zapłaty — z uwzględnieniem odpisów aktualizujących (art. 28 ust. 1 pkt 7)
Wycena zobowiązań	Kwota wymagająca zapłaty (art. 28 ust. 1 pkt 8)
Metoda rozchodu zapasów	FIFO lub AVCO (ceny przeciętne) — art. 34 ust. 4 pkt 1–2
Wycena bilansowa walut	Kurs średni NBP z dnia bilansowego (art. 30 ust. 1 pkt 1)
Kurs dla operacji walutowych	Kurs faktyczny lub kurs NBP z dnia poprzedniego (art. 30 ust. 2)
Różnice kursowe	Przychody/koszty finansowe (art. 30 ust. 4–5)
Zmiana metody wyceny zapasów	Możliwa — ale wymaga jednolitości w kolejnych latach (art. 34 ust. 5)